Ergoterapi, fizyoterapi ya da dil ve konuşma terapisi sunan bir merkezde danışanla ilk görüşmeden sonra imzalanan belgelerden biri aydınlatılmış onam formudur. Bu form, danışanın ya da çocuğun velisinin yapılacak uygulama hakkında bilgilendirildiğini ve bu uygulamaya kendi isteğiyle izin verdiğini gösterir. Bu yazıda aydınlatılmış onam formunun ne olduğunu, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındaki aydınlatma metninden farkını, formda nelerin yer alması gerektiğini anlatıyor ve uyarlayabileceğiniz genel bir şablon paylaşıyoruz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Formlarınızı kullanmaya başlamadan önce güncel mevzuatı kontrol etmenizi ve bir hukukçuya inceletmenizi öneririz.
Aydınlatılmış onam formu nedir?
Aydınlatılmış onam, bir sağlık uygulamasından önce kişiye yeterli ve anlaşılır bilgi verilmesi, kişinin de bu bilgiye dayanarak özgür iradesiyle izin vermesidir. Mevzuatta "rıza formu" ya da "bilgilendirilmiş rıza formu" ifadeleri kullanılır. Günlük dilde ise "aydınlatılmış onam formu" ve "bilgilendirilmiş onam formu" adları yaygındır.
Hasta Hakları Yönetmeliği, tıbbi müdahalelerde hastanın rızasının gerektiğini belirtir. Hasta küçükse ya da kısıtlıysa velisinden veya vasisinden izin alınır. Aynı yönetmeliğe göre kanuni temsilcinin rızası yeterli olsa bile çocuk, anlayabileceği ölçüde dinlenmeli ve mümkün olduğu kadar bilgilendirme sürecine ve kararlara katılmalıdır.
Terapi merkezleri için onam neden önemlidir?
29 Mart 2025 tarihli Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik, sağlık meslek hizmet birimlerinde hizmetin nasıl sunulacağını düzenler. Yönetmeliğe göre sağlık meslek mensubu, hastayı ve gerekirse kanuni temsilcisini yapacağı işlemin içeriği hakkında bilgilendirir. Ayrıca her uygulama için bilgilendirilmiş rıza formu doldurularak bireyin yazılı rızası alınır.
Kendi adına birim açan bir fizyoterapist, ergoterapist ya da dil ve konuşma terapisti için bu, açık bir yükümlülüktür. Fizik tedavi ve rehabilitasyon müessesesi gibi diğer sağlık kuruluşlarında da Hasta Hakları Yönetmeliğindeki rıza kuralları geçerlidir.
Millî Eğitim Bakanlığına bağlı özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri ise sağlık kuruluşu değildir. Bu merkezlerde imzalatılan belgeler için kendi mevzuatlarına ve il millî eğitim müdürlüğünün uygulamasına bakmak gerekir. Kişisel verilerle ilgili yükümlülükler ise her durumda geçerlidir.
Aydınlatılmış onam ile KVKK aydınlatma metni arasındaki fark
Bu iki belge sık karıştırılır, ama farklı sorulara cevap verir.
| Aydınlatılmış onam formu | KVKK aydınlatma metni | |
|---|---|---|
| Konusu | Yapılacak terapi veya sağlık uygulaması | Kişisel verilerin işlenmesi |
| Dayanağı | Hasta Hakları Yönetmeliği ve ilgili sağlık mevzuatı | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 10. madde |
| Amacı | Kişinin uygulamaya bilgilendirilmiş olarak izin vermesi | Kişinin verileri hakkında bilgilendirilmesi |
| İmza | Danışan veya kanuni temsilcisi ve sağlık meslek mensubu imzalar | Bilgilendirme yükümlülüğüdür, kural olarak onay gerektirmez |
Kişisel Verilerin Korunması Kanununa göre veri sorumlusu, kişisel verileri elde ederken kişiyi şu konularda bilgilendirmekle yükümlüdür: veri sorumlusunun kimliği, verilerin hangi amaçla işleneceği, kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceği, toplama yöntemi ve hukuki sebebi ile kişinin kanundaki hakları.
Kanun ayrıca "açık rıza"yı; belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza olarak tanımlar. Sağlık verileri kanuna göre özel nitelikli kişisel veridir. 2024'te yapılan değişiklikle kanun, bu verilerin hangi şartlarda işlenebileceğini yeniden düzenlemiştir. Açık rıza bu şartlardan yalnızca biridir. Merkezinizde hangi işlem için hangi hukuki sebebe dayandığınızı bir uzmanla belirlemeniz en doğrusudur.
Kısacası: Onam formu "bu terapiye izin veriyorum", aydınlatma metni ise "verilerimin nasıl kullanılacağını öğrendim" demektir. İkisini tek kâğıtta birleştirmek yerine ayrı belgeler olarak hazırlamak, hem okunabilirliği hem de belgelerin amacını korur.
Aydınlatılmış onam formu neleri içermeli?
Hasta Hakları Yönetmeliği, rıza formunun yönetmeliğin 15. maddesindeki bilgileri içermesini ister. Bu maddede sayılan başlıkları terapi merkezine uyarladığımızda formda şu bilgiler yer almalıdır:
- Danışanın mevcut durumu ve sürecin nasıl ilerleyebileceği,
- Uygulamanın kim tarafından, nerede, nasıl yapılacağı ve tahmini süresi,
- Varsa diğer seçenekler ile bunların fayda ve riskleri,
- Olası yan etkiler ve riskler,
- Uygulamayı reddetme durumunda ortaya çıkabilecek fayda ve riskler,
- Ev programı gibi danışan veya ailenin dikkat etmesi gereken öneriler,
- Gerektiğinde merkeze ve terapiste nasıl ulaşılacağı.
Yönetmelik ayrıca formun şekliyle ilgili şu kuralları koyar:
- Formdaki bilgiler danışana sözlü olarak da anlatılır.
- Form danışana veya kanuni temsilcisine imzalatılır.
- Form iki nüsha olarak imzalanır. Bir nüshası dosyada kalır, diğeri danışana veya kanuni temsilcisine verilir.
- Form, bilgilendirmeyi yapan ve uygulamayı gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından da imzalanır.
- Formlar arşiv mevzuatına uygun olarak saklanır.
Bilginin sade, anlaşılır ve kişinin sosyal ve kültürel düzeyine uygun biçimde verilmesi de yönetmeliğin aradığı bir ilkedir. Bu yüzden formda tıbbi terimler yerine herkesin anlayacağı ifadeler kullanmak önemlidir.
Örnek aydınlatılmış onam formu şablonu
Aşağıdaki metin genel bir örnektir. Kendi merkezinizin hizmetlerine, danışan grubunuza ve bağlı olduğunuz mevzuata göre uyarlamanız ve bir hukukçuya kontrol ettirmeniz gerekir.
[MERKEZ / BİRİM ADI] AYDINLATILMIŞ ONAM FORMU
Danışanın adı soyadı: ............................ Doğum tarihi: ............................ Kanuni temsilcinin adı soyadı ve yakınlığı (18 yaş altı için): ............................
1. Uygulanacak hizmet: [Örneğin: ergoterapi değerlendirmesi ve haftalık bireysel ergoterapi seansları]
2. Uygulamayı yapacak kişi: [Ad soyad, meslek unvanı]
3. Uygulamanın amacı ve içeriği: [Değerlendirme sonucunda belirlenen hedefler ve seanslarda yapılacak çalışmaların sade bir özeti]
4. Seans sıklığı ve tahmini süre: [Örneğin: haftada iki seans, seans başına ... dakika, ilk değerlendirme ... hafta sonra]
5. Olası riskler ve yan etkiler: [Örneğin: egzersiz sonrası geçici yorgunluk veya kas ağrısı]
6. Diğer seçenekler: [Varsa diğer yöntemler ve bunların fayda ve riskleri]
7. Uygulamayı kabul etmemenin olası sonuçları: [Sade bir açıklama]
8. Danışan ve aileden beklenenler: [Ev programı, seanslara düzenli katılım, değişikliklerin bildirilmesi]
9. İletişim: [Merkez telefonu, terapiste ulaşma yolu]
Beyan: Yukarıdaki bilgiler bana sözlü olarak da anlatıldı. Sorularımı sorma fırsatı buldum ve cevaplarını anladım. Bu onamı istediğim zaman geri alabileceğimi biliyorum. Belirtilen uygulamanın yapılmasına kendi isteğimle onay veriyorum.
Danışan / Kanuni temsilci — Ad soyad, tarih, imza: ............................
Bilgilendirmeyi yapan ve uygulamayı gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu — Ad soyad, unvan, tarih, imza: ............................
Bu form iki nüsha olarak düzenlenmiştir.
Sıkça sorulan sorular
Onam formu her seans için yeniden mi imzalatılmalı?
Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik, "her uygulama için" bilgilendirilmiş rıza formu alınmasını ister. Uygulamanın kapsamı değiştiğinde yeni bir form imzalatmak iyi bir uygulamadır. Merkezinizin durumunu il sağlık müdürlüğüne danışabilirsiniz.
Çocuk danışanlarda onamı kim verir?
Hasta Hakları Yönetmeliğine göre hasta küçükse velisinden veya vasisinden izin alınır. Bununla birlikte çocuk, anlayabileceği ölçüde dinlenmeli ve sürece katılmalıdır.
Onam formu ile KVKK açık rıza metni aynı belge olabilir mi?
Konuları farklı olduğu için ayrı belgeler olarak hazırlanmaları önerilir. Onam formu uygulamaya, aydınlatma metni ve gerekiyorsa açık rıza metni kişisel verilere ilişkindir.
Onam formları nasıl saklanmalı?
Hasta Hakları Yönetmeliğine göre rıza formları arşiv mevzuatına uygun olarak saklanır. Sağlık verisi içerdikleri için yetkisiz kişilerin erişemeyeceği bir düzen kurulmalıdır.
Danışan süreçlerinizi Anaduyu MYS ile düzenli tutun
Onam formu imzalandıktan sonra asıl iş başlar: seansları planlamak, yapılan ve kalan seansları takip etmek, terapistlerin takvimini yönetmek. Anaduyu MYS, terapi merkezleri için danışan ve seans takibini, terapist takvimini, kalan seans bilgisini ve terapist hakediş hesabını tek yerde toplayan bir yönetim uygulamasıdır. Pro ve Klinik planlarda WhatsApp seans hatırlatması ve veli onayı da yer alır.
Ergoterapi merkezi programı ve fizyoterapi merkezi programı sayfalarından ayrıntılara ulaşabilir, uygulamayı App Store'dan indirebilirsiniz.